الفتال النيسابوري ( مترجم : محمود مهدوى دامغانى )
15
روضة الواعظين و بصيرة المتعظين ( فارسي )
علامت اختصارى آن هم « ضة » است . اين كتاب كه به گفتهء خود فتال در بارهء اصول و فروع دين و زهد و مواعظ نوشته شده است از جهتى شبيه امالىهايى است كه پيش از آن تأليف شده است ، با اين تفاوت كه پيوستگى موضوع سخن در آن كاملا رعايت شده است ، از جهتى هم شبيه احياء علوم الدين غزالى است . اين كتاب نود و شش مجلس است . سه مجلس اول در بارهء ماهيت عقل و فضل آن و معرفت خداوند و شگفتىهايى است كه بر بزرگى خداوند دلالت دارد . مجالس چهارم تا ششم در بارهء نبوت است . از مجلس هفتم تا يازدهم مباحث مربوط به حضرت امير المؤمنين طرح شده و مجلس دوازدهم در بارهء ايمان حضرت ابو طالب و شرح حال فاطمه بنت اسد است . مجالس سيزده تا شانزده شرح حال و مناقب حضرت زهرا ( ع ) است و از مجلس هفدهم تا سى و يكم شرح حال و مناقب ائمهء اطهار بررسى شده و در مجالس ديگر فروع دين و امور اخلاقى طرح شده و با مراجعه به فهرست اجمالى كتاب كه در اول هر جلد آمده است از آن مىتوان آگاه شد . با آنكه معمول نبوده است كه مؤلفان كتابهاى و مآخذى را كه از آن بهره گرفتهاند نام ببرند ولى با مطابقهء مطالب روضة الواعظين با كتابهاى تاليفشدهء پيش از آن به خوبى روشن مىشود كه فتال مطالب خود را از آثار بزرگان علماى شيعه رضوان الله عليهم برداشته است و از آثار اين اشخاص بيشتر بهرهمند شده است : 1 - از محمد بن يعقوب كلينى و كتاب اصول كافى او 2 - از شيخ صدوق و كتابهاى امالى ، خصال ، عيون اخبار الرضا ، كمال الدين ، و معانى الاخبار او 3 - از مسعودى و اثبات الوصيهء او 4 - از شيخ طوسى و كتاب الاقتصاد او 5 - از شيخ مفيد و امالى و ارشاد او . بخشها و رواياتى بدون كوچكترين تغييرى عينا از اين مآخذ در روضة الواعظين آمده است و در مواردى هم آنها را تلخيص كرده است و گاه مطالبى را از دو كتاب نقل كرده است . مثلا مجلس مقتل حضرت سيد الشهداء عليه السلام را از امالى صدوق و ارشاد مفيد استفاده كرده و مطالب آن دو كتاب را با هم در آميخته است . مجالس اين كتاب بر طبق موضوع آن از لحاظ كميت مختلف است ، برخى مانند مجلس دوم مفصل و برخى مانند مجلس نوزدهم مختصر است . در مجالس گاهى پيوستگى تاريخى رعايت نشده است ، يا در نسخههايى كه ملاك چاپ هم قرار گرفته چنين تنظيم شده است ، مثلا مجلس مربوط به تولد حضرت ختمى مرتبت ( ص ) پس از مجلس بعثت ايشان آمده است . ضمنا در مورد سيرهء رسول خدا ( ص ) به اختصار كوشيده و از جنگها ( مغازى و فتوح ) بحث نشده است . ضمن اظهار اينكه هيچ روايت سست و نادرستى نقل نكرده ، اسناد روايات را به كلى حذف كرده و نياورده است و اين كار استفاده از كتاب را براى عموم مردم آسانتر كرده و تا حد زيادى موجب شيوايى نثر آن شده و تكرار نام راويان پيوند مطالب را از هم نگسيخته است .